नाग पञ्चमी: महत्त्व, पौराणिक कथा र पूजा विधि

२०८३ भाद्र १, सोमवार

2 Min Read

18 Views

प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने नाग पञ्चमी सनातन धर्मको एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र पवित्र पर्व हो। यस दिन प्रत्यक्ष देवताका रूपमा नागको पूजा-आराधना गरी घरको मूल ढोकामा नागको चित्र टाँस्ने परम्परा छ।

Table Of Content

नाग पञ्चमीको धार्मिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व
पौराणिक कथा र प्रसङ्ग
घरमै गरिने नाग पूजाको प्रमाणिक विधि
नाग पञ्चमीमा के गर्ने र के नगर्ने?
शुभ कार्य (के गर्ने?)
वर्जित कार्य (के नगर्ने?)

नाग पञ्चमीको धार्मिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व

प्रकृतिको संरक्षण र सन्तुलन: सनातन दर्शनले प्रकृति र जीवजन्तुको संरक्षणलाई सधैँ प्राथमिकता दिएको छ। नाग वा सर्पले खेतबारीका बालीनाली नष्ट गर्ने मुसा र कीटपतङ्गहरूलाई खाएर अन्नबालीको रक्षा गर्छ।
भय मुक्ति र सर्पदंशबाट सुरक्षा: यस दिन विधिपूर्वक नागको पूजा गर्नाले घरपरिवारमा सर्पको भय नहुने र अकाल मृत्यु वा सर्पदंशबाट बचिन्छ भन्ने दृढ विश्वास छ।
कालसर्प योग र ग्रह शान्ति: ज्योतिषाशास्त्र अनुसार कुण्डलीमा कालसर्प योग वा राहु-केतुको दोष भएका व्यक्तिहरूका लागि नाग पञ्चमीका दिन गरिने पूजा तथा जप अत्यन्तै फलदायी मानिन्छ।

पौराणिक कथा र प्रसङ्ग

पौराणिक मान्यता अनुसार नाग पञ्चमीसँग जोडिएका प्रमुख दुई धार्मिक कथा प्रसङ्गहरू छन्:

समुद्र मन्थन र वासुकी नाग: देव र दानव मिलेर समुद्र मन्थन गर्दा मन्दराचल पर्वतलाई घुमाउन वासुकी नागलाई नेती (रस्सी) बनाइएको थियो। मन्थनबाट निस्किएको विष (हलाहल) लाई भगवान शिवले धारण गर्नुभयो भने नागहरूले प्रकृतिको सन्तुलन कायम राख्न सहयोग गरे। यसै योगदानको स्मरणमा नाग पूजाको परम्परा बसेको हो।
राजा परीक्षित र जनमेजयको सर्पसत्र यज्ञ: तक्षक नागको डसाइबाट राजा परीक्षितको मृत्यु भएपछि उनका छोरा जनमेजयले संसारका सम्पूर्ण सर्पहरूलाई भस्म गर्न ‘सर्पसत्र यज्ञ’ सुरु गरे। यज्ञको तापले तक्षक नाग भयभीत भई इन्द्रको शरणमा पुगे। आस्तिक मुनिले राजा जनमेजयलाई सम्झाएर श्रावण शुक्ल पञ्चमीकै दिन उक्त विध्वंसकारी यज्ञ रोक्न लगाएका थिए। तत्पश्चात् नागहरूको प्राण रक्षा भएको खुसीयालीमा नाग पञ्चमी मनाउन थालिएको कथा छ।

घरमै गरिने नाग पूजाको प्रमाणिक विधि

सफाइ र स्नान: पञ्चमीका दिन बिहानै उठेर स्नान गरी चोखो कपडा लगाउनुहोस् र घरको मूल ढोका सफा गर्नुहोस्।
नागको चित्र स्थापना: घरको मूल ढोकाको दायाँ-बायाँ गाईको गोबर वा चोखो टाँसले नागको चित्र टाँस्नुहोस्।
सामग्री अर्पित गर्ने: नागको चित्रमा कुश, अक्षता, चन्दन, दूभो, र रातो/पीलो फूल चढाउनुहोस्।
दूध र खीरको भोग: नाग देवतालाई गाईको काँचो दूध, खीर, लावा (फुली) र लावा-मिठाईको भोग अर्पण गर्नुहोस्।
मन्त्र जप: पूजा गर्दा नाग गायत्री मन्त्र वा यो मूल मन्त्रको जप गर्नुहोस्:
“ॐ नवकुलाय विद्महे विषदन्ताय धीमहि तन्नो सर्पः प्रचोदयात्।”
वा
“अनन्तं वासुकिं शेषं पद्मनाभं च कम्बलम्। शङ्खपालं धृतराष्ट्रं तक्षकं कालियं तथा॥”