आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने गुरु पूर्णिमा र पूर्णिमा व्रत सनातन धर्ममा ज्ञान, साधना, र आध्यात्मिक चेतनाको सर्वोच्च पावन दिन हो। यसै दिन वेद, पुराण र ब्रह्मसूत्रका रचयिता महर्षि वेदव्यासको जन्म भएकाले यसलाई ‘व्यास पूर्णिमा’ पनि भनिन्छ।
Table Of Content
गुरु महिमा र संस्कृत श्लोकहरू
सनातन संस्कृतिमा गुरुलाई ईश्वरभन्दा पनि माथिल्लो स्थान दिइएको छ। गुरुको महिमा दर्शाउने केही प्रसिद्ध शास्त्रोक्त श्लोकहरू:
गुरु ब्रह्मा श्लोक:
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
अर्थ: गुरु नै सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनकर्ता विष्णु र संहारकर्ता महेश्वर हुनुहुन्छ। गुरु साक्षात् परब्रह्म हुनुहुन्छ, त्यस्ता सद्गुरुलाई मेरो नमस्कर छ।
अज्ञान तिमिरान्धस्य श्लोक:
अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशलाकया।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः॥
अर्थ: अज्ञानरूपी अन्धकारले अन्धो बनेको मेरो आँखालाई जसले ज्ञानरूपी सुरमा (औषधि) द्वारा खोलिदिनुभयो, ती सद्गुरुलाई मेरो प्रणाम छ।
व्यास वन्दना श्लोक:
व्यासाय विष्णु रूपाय व्यासरूपाय विष्णवे।
नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः॥
अर्थ: भगवान् विष्णुका स्वरूप महर्षि व्यास र महर्षि व्यासका स्वरूप भगवान् विष्णुलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ।
२. पौराणिक प्रसङ्ग र महत्त्व
- महर्षि वेदव्यास प्राकट्य: द्वापर युगमा आषाढ पूर्णिमाकै दिन महर्षि पराशर र माता सत्यवतीका पुत्रका रूपमा वेदव्यासको प्राकट्य भएको थियो। उहाँले नै मानव कल्याणका लागि अपार वेदलाई चार भाग (ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद) मा विभाजन गर्नुभएको थियो।
- प्रथम उपदेश (धर्मचक्र प्रवर्तन): पौराणिक तथा बौद्ध परम्परा अनुसार यसै दिन भगवान् बुद्धले सारनाथमा आफ्ना प्रथम पाँच शिष्यहरूलाई ज्ञानको पहिलो उपदेश (धर्मचक्र प्रवर्तन) दिनुभएको थियो।
- अज्ञानताबाट ज्ञानतर्फको यात्रा: ‘गु’ को अर्थ अन्धकार र ‘रु’ को अर्थ प्रकाश हुन्छ। जीवनबाट अज्ञानतारूपी अन्धकार हटाएर ज्ञानको मार्ग देखाउने गुरु (शिक्षक, मातापिता, र आध्यात्मिक मार्गदर्शक) प्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने यो विशेष दिन हो।
३. आषाढ पूर्णिमा तथा गुरु पूजा विधि
- प्रातः स्नान र सङ्कल्प: बिहानै सूर्योदय अगावै उठेर पवित्र नदी वा गङ्गाजल मिसाएको जलले स्नान गरी शुद्ध वस्त्र (पहेँलो वा सेतो) धारण गर्नुहोस्।
- व्यास तथा देव पूजा: पूजाकोठामा महर्षि व्यास, भगवान् विष्णु (सत्यनारायण) र शिवजीको चित्र वा प्रतिमा स्थापना गरी दीप, धूप, अक्षता, चन्दन र पहेँलो फूल अर्पण गर्नुहोस्।
- सद्गुरु वन्दना र पादपूजा: आफ्ना दीक्षा वा शिक्षा गुरुको प्रत्यक्ष उपस्थिति भएमा उहाँको चरण पखाली चन्दन, फूल र अक्षताले पूजा गर्नुहोस्। वस्त्र, फलफूल, र दक्षिणा अर्पण गरी आशीर्वाद लिनुहोस्। गुरु उपस्थित नहुनुभएको खण्डमा उहाँको तस्वीर वा पादुकाको पूजा गर्नुहोस्।
- सत्यनारायण व्रतकथा: पूर्णिमा तिथिको पावन अवसरमा दिउँसो वा साँझ श्री सत्यनारायणको कथा वाचन गरी पञ्चामृत र पञ्जीरी प्रसाद वितरण गर्नुहोस्।
- चन्द्र अर्घ्य: साँझमा चन्द्रमाको उदय भएपछि तामाको पात्रमा जल, काँचो दूध, अक्षता र सेतो फूल मिसाएर चन्द्रदेवलाई अर्घ्य अर्पण गर्नुहोस्:
“ॐ सोमाय नमः” वा “ॐ चं चन्द्रमसे नमः”
४. गुरु पूर्णिमामा के गर्ने र के नगर्ने?
शुभ कार्य (के गर्ने?)
- आमाबाबु, शिक्षक र आध्यात्मिक गुरुको चरण स्पर्श गरी आशीर्वाद लिने।
- “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” र गुरु मन्त्रको यथाशक्य जप गर्ने।
- विद्यार्थी तथा निमुखाहरूलाई अध्ययन सामग्री, वस्त्र र अन्न दान गर्ने।
वर्जित कार्य (के नगर्ने?)
- गुरु, अभिभावक, वा वृद्धवृद्धाको मन दुखाउने वा अपमान गर्ने।
- घरमा तामसिक भोजन (मासु, मदिरा, लसुन, प्याज) प्रयोग गर्ने।
- मनमा अहङ्कार, क्रोध, द्वेष वा कसैका विरुद्ध असत्य बोल्ने।
No Comment! Be the first one.